O problemu kanona i zajedničke istorije književnosti u socijalističkoj Jugoslaviji

ALEKSANDAR MOMČILOVIĆ

 O problemu kanona i zajedničke istorije književnosti u socijalističkoj Jugoslaviji

 

Mi, drugovi, ne živimo od gramatike, od ovog ili onog dijalekta, već od onog što stvore stvaralačke ruke naših radnih ljudi. 

J.B.T.

Književni kanon i kulturni identitet

Termin kanon u teoriju književnosti dolazi iz istorije religije. Najpre je označavao pravilo, obrazac ili propis, službeno potvrđen, pravoveran ili autoritativni tekst, ili skup tekstova. U književnoj terminologiji, iz ove reči je razvijeno nekoliko zasebnih značenja izvedenih iz ovih osnovnih (Živković 1986: 311–312). Izbor elemenata kanona zasniva se na vrednovanju, zbog čega se oni mogu smatrati opšteprihvaćenim vrednostima, ličnim ili kolektivnim. Svest o kulturnom značaju kanona izrazili su i brojni kritičari koji su u drugoj polovini XX veka žestoko napadali i samu ideju kanona. Ove kritike pokazale su da promene društvenih vrednosti utiču na legitimitet kanona. Promene u hijerarhiji vrednosti nisu neobične i objektivne naznake takvih promena su kanonske smene koje se događaju povremeno. S druge strane, kanoni su stvarani u nameri da traju i istorija kanonâ pokazuje da su, uprkos očekivanjima, neretko veoma dugotrajni. Herbert Grejbs njihovu dugotrajnost povezuje s njihovom ulogom u obrazovanju i održavanju  kulturnog pamćenja (Grabes 2008: 311–313).

Kulturno pamćenje se sastoji od brojnih kulturnih poruka iz prošlosti upućenih potomstvu s namerom da se neprekidno ponavljaju i interpretiraju. Ono se zasniva na dve odvojene funkcije: kanonskoj i arhivskoj. Kanon je, prema Aleidi Asman, aktivna dimenzija kulturnog pamćenja koja podržava kolektivni identitet. Sačinjen je od ograničenog broja uzornih tekstova, ličnosti, mesta ili mitova koji aktivno reprodukuju kulturni kapital jednog društva, a koji se neprekidno iznova prerađuje i reafirmiše. Sve ono što je deo kanona prolazi stroge procese selekcije koji obezbeđuju za određene artefakte sigurno mesto u kulturnom pamćenju jednog društva. Ovoj, aktivnoj dimenziji pamćenja, pripadaju i umetnička dela predodređena za ponovna čitanja, vrednovanja, izvođenja i komentarisanja. Taj proces ne uključuje sva umetnička dela, štaviše samo mali procenat dela stiče to pravo kroz složeni proces koji zovemo kanonizacijom. Ostatak dokumenata i artefakata prošlosti koji ne ispunjavaju zahteve za kanonizaciju, ali se ipak smatraju dovoljno važnim da se ne prepuste potpunom zaboravu, postaju deo arhiva, pasivne dimenzije kulturnog pamćenja. Ono što se nalazi u arhivu je materijalno sačuvano i katalogizovano, ono je skladišteno i potencijalno dostupno, ali nije interpretirano i vrednovano (Assmann 2008: 97–101).

Istorija jugoslovenskih književnosti

Po završetku Drugog svetskog rata u Jugoslaviji, nova komunistička vlast uložila je mnogo napora da stvori nadnacionalnu jugoslovensku kulturu koja je trebalo da bude u skladu s potrebama nove države.  Za razliku od ostalih komunističkih režima u Evropi, jugoslovenske vlasti su insistirale na autentičnoj revoluciji izvršenoj u toku rata i napravile ograde od sovjetskih društvenih modela. Raskid sa Staljinom koji se dogodio 1948. godine, označio je početak kritičkog preispitivanja svih tekovina SSSR-a. Započete su rasprave o slobodi stvaralaštva i o utilitarnoj ulozi umetnosti, a do konačnog odustajanja od ideja socrealizma u književnosti dolazi 1952. godine. Tada je Miroslav Krleža održao referat na Kongresu književnika u Ljubljani pod nazivom „O slobodi kulture“ u kojem je govorio o autonomiji književnosti koja se ne može meriti prema partijsko-ideološkim merilima (Petranović 1977: 324–327).  Međutim, raskid sa sovjetskim modelom upravljanja ipak nije bio definitivan, brojnost činovničkog aparata, njegova hijerarhijska ustrojenost, nizak nivo obrazovanosti kadrova, kao i administrativni način rukovođenja favorizovali su birokratizaciju u ostvarivanju kulturne politike i godinama kasnije (Dimić 1988: 230–240).

Kolektivni identitet nove države u najvećoj meri zasnivao se na zajedničkoj i samostalnoj narodnooslobodilačkoj borbi u Drugom svetskom ratu, marksističkoj ideologiji, kritičkom preispitivanju tekovina stare države, a nakon sukoba sa SSSR-om, posebnu ulogu imali su osobenost jugoslovenskog sistema – radničkog samoupravljanja, kao i osećaj posredništva između Istoka i Zapada, što će se 60-ih godina ustoličiti kao politika nesvrstanosti. Jugoslovenske vlasti su shvatale da kultura igra važnu ulogu u izgradnji ideoloških uverenja koje bi građani trebalo da prihvate, zato je dela visoke kulture koja su mogla da istaknu i legitimišu režimske stavove trebalo približiti širim slojevima stanovništva. Komunistička partija bila je svesna da bi većina dela iz prošlosti mogla da uđe u kanon nove države, uz izvesne ograde u interpretaciji (Vahtel 2001: 169–174).

U sklopu preispitivanja celokupnog kulturnog i društvenog nasleđa bilo je otvoreno i pitanje razumevanja književnoistorijskih problema. U godinama obnove i izgradnje zemlje, književna istorija i kritika su bile podsticane onoliko koliko su bile primenljive neposredno u obrazovanju. U tu svrhu objavljivale su se brojne publikacije, namenjene isključivo školskim potrebama, ali bez jasno definisanih metoda i predmeta proučavanja. Drugim rečima, nisu bili jasno definisani književni kriterijumi na osnovu kojih su pojedinačni pisci ili dela svrstavani u kanon zajedničke književnosti. Među udžbenicima je bilo i predratnih priručnika, poput Jugoslovenske književnosti Miloša Savkovića iz 1938, iz čijeg je izdanja iz 1954. bila izostavljena srednjovekovna i dubrovačko-dalmatinska književnost, jer nije bila usklađena s novim obrazovnim programima. Praktičnim potrebama bile su namenjene i Jugoslavenska književnost Antuna Barca (1954),  četvorotomni Pregled jugoslovenske književnosti Dragutina Stefanovića i Vukašina Stanisavljević (1959) i  Jugoslovenska književnost: priručnik Nedeljka Koraća (1974). U većini ovih, ali i drugih priručnika izdavanih u Jugoslavji, ideološki kriterijumi su odnosili prevagu nad književnim i estetskim merilima u izboru i tumačenju predstavljenih dela (Marčetić 2016: 2–3).  U uvodu svog kratkog priručnika, Nedeljko Korać ističe didaktičku ulogu književnosti koja „utiče na formiranje svesti i ideoloških stavova“. Na primeru Koraćevog priručnika može se ukazati i na ortodoskno marksistički pristup književnosti, čest u onovremenoj kritičarskoj praksi. Dotičući se epske poezije on zaključuje da je junačka pesma „istina društveno i socijalno jasno određenog sloja, a neistina društva u celini“, futurizam se ocenjuje kao „najnazadniji“ od svih pravaca i kao „sasvim otuđen od života“, Dostojevski je „napredan pisac“, dok je Vladimir Majakovski „jedna originalna pojava, beskompromisan borac, recitator, slikar i samoubica“ (Korać 1984: 13–115). Ovaj pregled ne može se smatrati reprezentativnim zato što u nešto manje od 150 strana pokušava da sažme više od hiljadu godina književne istorije, pa se u njemu osim nabrojanih imena i proizvoljnih atributa prirodatim tim imenima ne nailazi ni na kakvu ozbiljniju analizu. Savkovićeva istorija je ambicioznije delo i obuhvata period od racionalizma do prvih godina nakon Drugog svetskog rata. Najsavremeniji autori koje njegov pregled obuhvata su Vladimir Nazor i Oton Župančič, a mnogi međuratni autori su potpuno prećutani, poput Miloša Crnjanskog, Ive Andrića ili Miroslava Krleže. Uzrok tome nije ideološka nepodobnost, već anahronost i neprilagođenost ovog pregleda iz 1938. godine novim prilikama. Iako nijedan od pomenutih pregleda ne možemo smatrati reprezentativnim kada govorimo o kanonu, jer su u tom trenutku oni ili već anahroni ili namenjeni neposrednoj didaktičko-ideološkoj svrsi, ipak mogu biti relevantan izvor u nekom iscrpnijem istraživanju o kanonu jugoslovenske književnosti koje bi analiziralo i školske kurikulume i antologije. No, imajući u vidu relativno česte promene u školskim programima i nedoslednost pri izdavanju antologija namenjenih predavanju u školama i raznovrsnost pregleda jugoslovenske književnosti, moramo ograničiti izvore koje ćemo analizirati u ovom radu. Pretpostavka da bi jedino teorijski savremena, naučno utemeljena (ako je takva uopšte moguća) istorija jugoslovenskih književnosti mogla da bude mogla da obezbedi sigurno mesto autorima i tekstovima u kulturnom pamćenju jugoslovenskih naroda. Međutim, pošto takva istorija nikada nije napisana, ono što nam preostaje za razmatranje kada je reč o kanonizaciji jesu brojni stavovi i razmišljanja teoretičara i istoričara književnosti o izazovima pisanja jedne takve istorije književnosti.[1]

U decembru 1964. godine. održan je prvi značajniji skup posvećen problemima rada na istoriji jugoslovenskih književnosti organizovan od strane Saveza slavističkih društava Jugoslavije i Katedre za istoriju jugoslovenskih književnosti Filozofskog fakulteta u Sarajevu. Raniji skupovi bili su uglavnom okrenuti praktičnim, školskim pitanjima. Većina učesnika simpozijuma složila se da je neophodna jedna savremena, naučno utemeljena, istorija jugoslovenskih književnosti. Slagali su se i oko toga da bi ona trebalo da bude plod kolektivnog rada i saradnje istraživača iz svih jugoslovenskih republika. Međutim, nevolje su započele već pri prvim pokušajima razjašnjavanja termina. Na nestabilnost naizgled jednostavnog termina “jugoslovenske književnosti” ukazivali su mnogi istraživači. Ako bi taj pojam obuhvatao književnosti Južnih Slovena, onda bi, pored jugoslovenskih književnosti u užem smislu,  morao obuhvatiti i bugarsku književnost. S druge strane, ako se termin shvata u državno-pravnom ključu, on bi podrazumevao i književnosti svih, pa i neslovenskih, naroda koji su živeli na prostoru SFR Jugoslavije, a koji su zbog dugog života na istom geopolitičkom prostoru prihvatile svojevrsnu jugoslovensku dimenziju (Grčević 1983: 10). Nevolje sa terminom ne prestaju ni kada se on ograniči na književnosti slovenskih naroda koji su oformili Jugoslaviju. Razmatrajući ovaj problem, Svetozar Petrović ukazuje na tri različita gledišta. Prema prvom, na teritoriji koju je obuhvatala Jugoslavija postojalo je nekoliko nezavisnih književnih tradicija, one su se našle u okvirima iste države posle 1918. godine i tek su od tada doživela izvesna približavanja. Drugi model podrazumevao je jednu jedinstvenu istoriju jugoslovenske književnosti, prema kome je bilo kakvo razdvajanje na „srpsku“, „hrvatsku“, „slovensku“, „makedonsku“ književnost pogrešno, jer služi razjedinjavanju. Treće gledište, koje ima važne sličnosti sa Kurcijusovom idejom o evropskoj književnosti kao skupu srodnih nacionalnih književnosti sa sličnom tradicijom, zastupao je i sam Petrović. On je smatrao da niz nacionalnih književnosti na području Jugoslavije istovremeno čine jednu višu celinu – jugoslovensku književnost (Petrović 2003: 186–188).  Najzad, postojao je još jedan pogled na jugoslovensku književnost koji Petrović nije razmatrao. Njega Adrijana Marčetić naziva modelom jugoslovenske književnosti kao kanona. Ovaj model je neka vrsta kompromisa između prva dva, jer jugoslovensku književnost shvata kao nadnacionalnu konstrukciju sastavljenu od najreprezentativnijih dela iz različitih nacionalnih književnosti, srpske, hrvatske, slovenačke, makedonske, crnogorske i bosansko-hercegovačke. Iako u teorijskom smislu ovakvo shvatanje jugoslovenske književnosti deluje najinteresantnije, jer ne narušava ideju o autonomnosti pojedinih nacionalnih književnost, ali ni jugoslovenskog zajedništva, u realizaciji ono je naišlo na mnoge teškoće (Marčetić 2016: 6).

Ni sa stanovišta jezika ne može se govoriti o jednoj jedinstvenoj književnosti, jer su u Jugoslaviji postojala tri različita jezička područja: makedonsko, slovenačko i srpsko-hrvatsko (ili hrvatsko-srpsko), od kojih je poslednje najkomplikovanije. Problematika književnosti na srpsko-hrvatskom jeziku bila je naročito značajna zbog toga što je u pitanju jezičko područje sa tri nacije (srpske, hrvatske i muslimanske[2]) pa je njeno jedinstvo zavisilo od toga da li se primenjuju jezički, nacionalni ili estetski kriterijumi. Različita shvatanja termina jugoslovenske književnosti samo su početak neslaganja i poteškoća sa kojim su se suočavali stručnjaci zainteresovani za problematiku pisanja zajedničke istorije književnosti. Iako je među stručnjacima koji su na simpozijumu iz 1964. godine raspravljali  o ovoj temi postignut konsenzus o neophodnosti savremene i naučno utemeljene istorije književnosti, na osnovu njihovih referata se ne može zaključiti šta je tačno podrazumevano pod naučno utemeljenom istorijom književnosti. Veliki broj radova sa simpozijuma deluje anahrono u poređenju sa glavnim teorijskim tendencijama u Evropi i Americi onog vremena, strukturalizam je na vrhuncu, a na sarajevskom simpozijumu se još uvek polemisalo sa teorijskim postavkama već pedeset godina stare Istorije novije srpske književnosti Jovana Skerlića ili Istorije jugoslovenske književnosti Pavla Popovića. Raspravljanja o jugoslovenskoj istoriji književnosti nisu odmakla daleko izvan okvira zastarele pozitivističke metodologije. Iako je među učesnicima sarajevskog simpozijuma bilo teoretičara upoznatih s najnovijim svetskim književnoteorijskim trendovima, može se spekulisati o razlozima zašto ona nisu našla primenu u planovima za pisanje istorije jugoslovenske književnosti (Marčetić 2016: 248).

Međutim, učesnici simpozijuma su se dotakli pitanja možda i najznačajnijeg za svako razmatranje kanona – saradnje književne kritike i književne istorije. Milan Đurčinov je istakao nemogućnost pisanja savremene istorije književnosti koja sadrži „istine trajnijeg značaja“ bez funkcionalne veze sa književnom kritikom čiji je zadatak izricanje vrednosnih sudova (Đurčinov 1965: 245). Nedostatke jugoslovenske književne kritike, na jednom drugom mestu, isticao je i Sveta Lukić, zamerajući joj unisonost, površnost i partikularizam, ali i zanemarivanje bliske veze između kritike, teorije i istorije književnosti (Lukić 1968: 136). Rad na zajedničkoj istoriji književnosti zavisio je velikoj meri od stanja i kapaciteta tadašnje književne kritike koja je, u skladu sa socijalističkim osnovama čitavog jugoslovenskog sistema, bila marksističke orijentacije. Međutim, marksistička kritika se ili još uvek nije bila potpuno oslobodila duha ždanovizma ili se svodila na manje ili više specifičan oblik sociološke kritike (Grlić 1971: 9–33).

(Kanonski) ratovi

U godinama posle simpozijuma u Sarajevu posvećenom istoriji jugoslovenskih književnosti, publikovano je nekoliko istorija različitih jugoslovenskih književnosti, između ostalog Pet stoljeća hrvatske književnosti u trinaest tomova, Povijest hrvatske književnosti grupe autora, i Istorija srpske književnosti Jovana Deretića.  Tako su na određen način obe književnosti, i srpska i hrvatska, legitimisale svoje odvojene i nezavisne razvoje. Izdavanju ovih nacionalnih istorija književnosti obično su prethodili neki društveni događaji koji su dodatno podstakli mnoge intelektualce u Jugoslaviji da se zapitaju da li je zajednička država sposobna da „zadovolji neku dublju i trajniju historijsku nuždu“ (Petrović 2003: 248).

Privredna i društvena reforma započeta 1964. godine bila je jedan od najdubljih preobražaja jugoslovenskog društva još od uvođenja radničkog samoupravljanja početkom 50-ih. Međutim, već nakon započetih reformi federacije, 1967. godine javljaju se prvi znaci otvorenog nacionalizma. Tada je 18 kulturnih ustanova u Hrvatskoj uputilo Saboru SR Hrvatske nacionalistički obojenu „Deklaraciju o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika“. Nacionalističke tendencije u Hrvatskoj će kulminirati  1971. godine, u tzv. MASPOK-u ili „hrvatskom proljeću“, posle kojeg je bilo smenjeno kompletno hrvatsko partijsko rukovodstvo.[3] Nakon definitivne pobede „čvrste struje“ u SKJ, posao reforme federacije dovršen je donošenjem Ustava iz 1974. godine. Ustavna rešenja zasnivala su se načelno na samoupravnom federalizmu. Međutim, niz rešenja jačao je pozicije republika kao samostalnih država unutar SFRJ. Ideja samoupravnog povezivanja pretvorila se u svoju suprotnost – snaženje republičkih državnosti. Pod „federacijom“ Vladimir Bakarić, glavni ideolog KP u Hrvatskoj liberalne orijentacije i jedan od najmoćnijih političara u ovoj republici, prihvatao je samo ona ustavna rešenja koja nisu išla na štetu samostalnosti pojedinih republika, u prvom redu Hrvatske. Zahvaljujući ovom Ustavu, Jugoslavija je otada bila jedinstvena samo onoliko koliko su to htele i dopuštale pojedine republike i pokrajine (Petranović 1988: 382–416).

Promene u kulturi brže su nego u ostalim sferama društvenog života pokazivale posledice uspostavljanja „policentričnog etatizma“, kao i probleme i protivrečnosti s kojima se suočavao jugoslovenski sistem u celini. Osećaj zajedništva počeo je da bledi  zajedno sa sećanjem na revoluciju i NOB. Sve slabija međurepublička umetnička saradnja, publikacije posvećene posebnim nacionalnim kulturama, sve veći broj književnih dela sa prikrivenim i otvorenim nacionalističkim porukama doveli su do toga da se nacionalni identitet sve više izgrađivao  zasebno, unutar pojedinih republika. SKJ je nastojao da spoji nacionalne i klasne interese u jedinstveni sistem koji bi u budućnosti sve više naglašavao samoupravnu integraciju, a slabio nacionalizam. Međutim, usledile su sve jače intervencije države u svim sferama života, a priča o nacionalnim državama sa samoupravnom sadržinom postajala je sve manje uverljiva (Petranović 1988: 415).  Razmatrajući pitanje nacionalne kulture, hrvatski filozof Rudi Supek objašnjava uslove koji dovode do toga da nacionalna kultura postane nacionalno pitanje. Kulturno htenje je, kaže Supek, pretežno spontani oblik razvitka društvene svesti, ali ako ono dolazi u raskorak s vlastitim društvom i nacijom, tada problem kulture postaje nacionalno pitanje, odnosno pitanje borbe jedne nacije za samoodržanje. Supek dalje zaključuje da je jedno od žarišta „nacionalnog pitanja“ u Hrvatskoj bilo u oblasti književnosti: „Tu se, doista,  susrećemo s naročitom nacionalnom osjetljivošću i osjećajem izvjesne frustracije“ (Supek 1965: 383–385). U vreme žestokih društveno-političkih previranja svaka od republika pitanje nacionalne književnost prepoznala kao nacionalno pitanje. Sve ovo dodatno je  radikalizovalo pluralističko shvatanje jugoslovenskih književnosti početkom 80-ih, kada je započeta nova faza promišljanja ovog problema.

Zavod za znanost o književnosti i Odsjek za jugoslavenske jezike i književnosti na Filozofskom fakultetu u Zagrebu 80-ih godina prošlog veka organizovali su četiri skupa (1982, 1986, 1987 i 1989) na kojima su stručnjaci iz svih jugoslovenskih republika raspravljali o mogućnostima zasnivanja nove filološke discipline – jugoslovenske komparatistike. Teoretičar Franjo Grčević smatrao je da termin komparatistika u celini obuhvata specifičnost jugoslovenskog književnoistorijskog slučaja, u kojem su književnosti nacionalne, ali istovrsne, srodne po jeziku, ritmu razvoja, žanrovima i odnosu prema evropskom književnom kontekstu. (Grčević  1987: 7). Sličan je bio i stav hrvatskog komparatiste Zorana Kravara da je prirodno što problematika hrvatsko-srpskih književnih odnosa prelazi u kompetenciju komparatistike, što je impliciralo definitivan razlaz između srpske i hrvatske književnosti (Kravar 1987: 14). Primenjeno na jugoslovenske književnosti, komparatističko proučavanje nije podrazumevalo samo da će se poređenja vršiti između potpuno samostalnih nacionalnih literatura već i to da pojedine jugoslovenske književnosti nisu ništa bliže jedna drugoj nego bilo koja jugoslovenska književnost bilo kojoj evropskoj, pa čak i svetskoj književnosti[4] (Marčetić 2016: 6).

Iako je autonomija na polju kulture postala zvaničan stav jugoslovenskih vlasti još početkom 50-ih godina prošlog veka, čini se da je pitanje njene društvene uloge bilo skoro podjednako važno pitanje tokom čitavog postojanja ove države. Nezainteresovanost jugoslovenskih vlasti za književnost izvan njene utilitarno-didaktičke uloge dovela je do toga da  književnost i kultura postanu polje sukoba suprotstavljenih političkih opcija koje su kroz njega pokušavale da se legitimišu. Mišljenje Hauarda Felperina  da kanoni zavise od kontinuiranog kulturnog dijaloga koji je, pre svega, političke prirode dele mnogi učesnici debate o kanonu. Kanon utiče na to šta u jednom društvu postaje deo kulturnog pamćenja koje sa svoje strane, značajno utiče na formiranje opšteg stava o prošlosti i budućnosti. Dakle, pitanje književnog kanona nije samo (a nekada nije uopšte) književno, već i političko, i nema nikakve sumnje da je u autoritarnoj, višenacionalnoj državi kakva je bila socijalistička Jugoslavija moralo imati veliki politički značaj. Ipak, tvrdnja Envera Kazaza da je „historija kanona na južnoslavenskom kulturnom prostoru jednaka… sa poviješću podređivanja književne znanosti nalozima političke ideologije“ (Kazaz 2005: 124) čini nam se preteranom. Stavljanje književnosti i kulture u političke svrhe nije bila ekskluzivna praksa jugoslovenskih komunista, a da je kanon uvek i ideološko pitanje,  priznaće čak i Harold Blum u Elegiji za kanon: „Kanoni uvek indirektno služe društveno i politički, ali i duhovno, interesima bogatijih klasa svake generacije Zapadnog društva. Čini se da je jasno, kapital je neophodan za kultivisanje estetskih vrednosti“ (Bloom 1994: 33).

Pitanje književnog kanona u Jugoslaviji polje je na kojem su se na mnogo složeniji način, nego što je to „podređivanje zahtjevima ideološkog centra moći“ (Kazaz 2005: 124), preplitale književna teorija i politička ideologija. Čak i ako bismo zanemarili zvaničan stav Partije, kao ideološkog centra moći, o autonomiji u kulturi, ne možemo zanemariti činjenicu da su sama Partija i čitav sistem u nekoliko navrata doživeli značajne metamorfoze nakon kojih se ne može govoriti o njenom doslednom stavu prema bilo kojem pitanju u kulturi tokom čitavog postojanja socijalističke Jugoslavije.

Rad na zajedničkoj istoriji jugoslovenskih književnosti takođe svedoči o nepostojanju trajnog, političkog, ali i književnoteorijskog sistema vrednosti koji se odnosio na ključna pitanja jugoslovenske književne prošlosti.[5] Pri promišljanju kanona jugoslovenskih književnosti posebno su razmatrane dve vrste argumenata: ideološki i književnoteorijski. Komunisti su, kako primećuje Endru Baruh Vahtel, tragali za sveobuhvatnim kulturnim temama, a ne za  posebnim formama na kojima bi se utemeljila nadnacionalna jugoslovenska kultura (Vahtel 2001: 176). Na osnovu toga možemo da zaključimo da se Komunistička partija (a kasnije i SKJ) u načelu ne bi protivili književnoj istoriji pisanoj isključivo prema estetskim kriterijumima. Međutim, za jednu estetski utemeljenu, filološku, istoriju književnosti, nije bilo ostvareno dovoljno  metodoloških, ali ni praktičnih preduslova u trenutku kada se o njoj počelo ozbiljno raspravljati. Politički kriterijumi su odnosili prevagu pri pisanju brojnih priručnika namenjenim predavanju u školama, upravo zbog njihove primenljivosti „na formiranje svesti i ideoloških stavova“. Međutim, prilikom rada na jedinstvenoj istoriji jugoslovenskih književnosti raspravljalo se sa različitih teorijskih pozicija od kojih nisu sve bile ortodoksno marskističke orijentacije. Ali te različite  metodološke koncepcije najčešće nisu uvek davale jasan odgovor na pitanje kako se odnose prema sopstvenoj istorijskoj situaciji.

Važno je istaći da je oko zajedničke istorije književnosti vođen društveni dijalog, što govori u prilog stavu da su jugoslovenske vlasti bile svesne značaja jednog ovakvog poduhvata koji ne trpi jednostavna, administrativno-ideološka rešenja. Nepostojanje naučno utemeljene istorije književnosti naroda Jugoslavije moglo bi da svedoči i o tome da nije postojao jasan i do kraja definisan jugoslovenski kulturni identitet. Ovaj problem došao je do izražaja početkom 80-ih godina, kada je sećanje na rat, koje je pospešivalo osećaj zajedništva, počelo da bledi.

Proučavanje „netipičnog razvoja“ i međusobnih odnosa jugoslovenskih književnosti može dovesti do mnogih važnih književnoteorijskih saznanja. A neuspeh pri stvaranju opšteprihvaćenog, naučno utemeljenog kanona jugoslovenskih književnosti je plodno istaživačko polje čijim izučavanjem bi se otkrili mnogi unutrašnji problemi i protivrečnosti socijalističke Jugoslavije koje se ne mogu ograničiti na ideologiju.

Izvornik: Časopis za kulturu, umetnost i društvena pitanja Ulaznica [Zrenjanin], god. LII, br. 247–251 (decembar 2018): str. 9–20.

 

NAPOMENE

[1] Herbert Grejbs primećuje da se pri razmatranjima kanona istorije književnosti često zanemaruju iako imaju najdužu tradiciju držanja tekstova u kolektivnom pamćenju. Ovakva istraživanja neretko se, pogotovu u američkim školama, ograničavaju na brojne antologije (Grabes 2008: 315).

[2] Od 1971. godine „Muslimani“ su u potpunosti priznati kao nacija, a naziv „Bošnjaci“ u upotrebu ulazi znatno kasnije.

[3] Godinu dana kasnije, uslediće i tzv. čistka liberala u CK SK Srbije, kojima se prigovaralo neosuđivanje Maspoka i svođenje samoupravljanja na formu. Treba dodati i to da su i hrvatsko i srpsko rukovodstvo uživali podršku velikog broja intelektualaca.

[4] Primera radi, Ivan Slaming je, pišući o hrvatskom i srpskom prevodu Evgenija Onjegina, istakao da su literatura i prevodilaštvo Srba i Hrvata tako jasno odvojeni da im je gotovo jedina zajednička stvar jezik (Slaming 1988: 181).

[5] „Dok se delo nastalo u drugom vremenu ili u drugom narodu na situira kao vrijednost u našoj sadašnjosti, u našem sistemu vrijednosti, ono ne može biti vrednošću za nas; dok nije vrijednost za nas, nije ni književno djelo nego spomenik pismenosti, starina, neumjetnički dokument  o životu nekih drugih ljudi, pa ne može biti ni predmetom historije književnosti… razumijevanje prošlosti po kriteriju vlastite sadašnjosti, izbor iz prošlosti po principima izvedenim u sadašnjosti i projiciranje vlastitog sistema vrijednosti u prošlost – prirodni su postupci historičara književnosti“ (Petrović 2003: 242).

 

BIBLIOGRAFIJA

  • Assmann, Aleida. 2008. Canon and archive. U Erll, Astrid i Nünning, Ansgar i dr. (ur.) Cultural Memory Studies: An International and Interdisciplinary Handbook. Berlin: Walter de Gruyte, 97–107.
  • Bloom, Harold. 1994. The Western Canon: The Books and School of the Ages. San Diego: Harcourt Brace & Company.
  • Dimić, Ljubodrag. 1988. Agitprop kultura: agitpropovska faza kulturne politike u Srbiji: 19451952. Beograd: Rad.
  • Đurčinov, Milan. 1965. Književna istorija i književna kritika (Neke pretpostavke o jednoj imaginarnog književnosti i njenom odnosu prema književnoj kritici). U Milanović, Branko i dr. (ur.), Problemi rada na istoriji jugoslovenskih književnosti, zbornik radova s naučnog skupa. Banja Luka: „Putevi“ br. 3, 241–246.
  • Grabes, Herbert. 2008. Cultural Memory and the Literary Canon. U Erll, Astrid i Nünning, Ansgar i dr. (ur.) Cultural Memory Studies: An International and Interdisciplinary Handbook. Berlin: Walter de Gruyter, 311–319.
  • Grčević, Franjo. 1983. Problemi i perspektive proučavanja odnosa jugoslovenskih književnosti. U Fišer, Ernst i dr. (ur.) Komparativno proučavanje jugoslavenskih književnosti 1: zbornik radova s naučnog skupa. Varaždin: Zavod za znanost o književnosti Filozofskog fakulteta u Zagrebu i časopis „Gesta“, 6–11.
  • Grčević, Franjo. 1987. Nastavljamo…! (Uvodna riječ). U Fišer, Ernst i dr (ur.) Komparativno proučavanje jugoslavenskih književnosti 2: zbornik radova s naučnog skupa. Varaždin: „Gesta“, br. 26–27–28.
  • Grlić, Danko. 1971. Contra dogmaticos. Zagreb: Hrvatsko filozofsko društvo.
  • Kazaz, Enver. 2005. NACIONALNI KNJIŽEVNI KANON – MJESTO MOĆI. Sarajevske sveske 8/9, 123–133. Sarajevo: MEDIACENTAR SARAJEVO
  • Korać, Nedeljko.1984. Jugoslovenska književnost: priručnik. Zemun: „Dunav“, trajna radna zajednica.
  • Kravar, Zoran. 1987. Komparatističke kategorije i hrvatsko-srpski književni odnosi. U Fišer, Ernst i dr (ur.) Komparativno proučavanje jugoslavenskih književnosti 2: zbornik radova s naučnog skupa. Varaždin: „Gesta“, br. 26–27–28.
  • Lukić, Sveta. 1968. Savremena jugoslovenska literatura (19451965): Rasprava o književnom životu i književnim merilima kod nas. Beograd: Prosveta.
  • Marčetić, Adrijana. 2016. Jugoslovenska književnost posle Drugog svetskog rata, izlaganje na konferenciji Global Conversations, ASEEES, Vašington, novembar 2016 (naslov engl. prevoda “Yugoslav Literature(s) After the World War II”). Rad dostupan u rukopisu.
  • Milanović, Branko i dr. (ur.). 1965. Problemi rada na istoriji jugoslovenskih književnosti, zbornik radova s naučnog skupa. Banja Luka: „Putevi“, br. 3.
  • Petranović, Branko. 1988. Istorija socijalističke Jugoslavije III. Beograd: Nolit.
  • Petrović, Svetozar. 2003. Priroda kritike. Beograd: Fabrika knjiga.
  • Савковић, Милош. godina. Југословенска књижевност. Београд: Нолит.
  • Slaming, Ivan. 1988. Hrvatski i srpski prijevodi Evgenija Onjegina. U Fišer, Ernst i dr. (ur.) Komparativno proučavanje jugoslavenskih književnosti 3: zbornik radova s naučnog skupa. Varaždin: „Gesta“, br. 29–30–31.
  • Supek, Rudi. 1965. Nacija i nacionalna kultura. Praxis 3, 375-388. Zagreb: Hrvatsko filozofsko društvo.
  • Vahtel Baruh, 2001. Stvaranje nacije, razaranje nacije: književnost i kulturna politika u Jugoslaviji. Beograd: Stubovi kulture.
  • Živković, Dragiša i dr. (ur.) 1986. Rečnik književnih termina. Beograd: Nolit.

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *