Komplementarnost

JELENA POPOVIĆ

Komplementarnost

[Drago Glamuzina: roman Tri (2008) i zbirke pjesama Mesari (2001) i Je li to sve (2009)]

Pojam komplementarnosti porijeklo vodi od neolatinskog complementarius, a pridjevno označava onog koji sam dopunjava, ali i figurira kao dopuna ili dodatak. Dakle, predstavlja specifičan oblik interakcije elemenata, koji tek u međusobnom odnosu ostvaruju potpunost, cjelovitost, zaokruženost.

Ideja komplementarnosti elemenata, u kontekstu trijade djela Drage Glamuzine, otvara niz pitanja: način i mogućnosti komunikacije navedenih literarnih ostvarenja, uloga intertekstualnih veza sa drugim književnim djelima, odnos stvarnosti i fikcije na planu samog teksta, odnosi između likova, mogućnosti i recepcija poezije i proze, etc. Sve navedeno sažima se na planu strukture djela,  te može da se sagleda u kontekstu kompozicije književnih elemenata.

Mesari je dvostruko nagrađena zbirka pjesama, čija je osnovna organizacija ispunjena kroz pet podnaslova, pod čijim okriljima se pojedinačne pjesme dodiruju u domenima tematike i atmosfere. One se prelivaju na potonji roman Tri i zbirku pjesama Je li to sve. Već u Mesarima, ističe se kao dominantan ženski lik, koji istovremeno figurira kao motiv (zahvaljujući višestrukom ponavljanju u različitim kontekstima) i kao simbol (usljed širokog sprektra diskursa unutar kojih nosi različita značenja). Ta žena, poetska i prozna, građena je gotovo kao tipski lik, prethodno značajno eksploatisan u književnosti.[1] Ona je protagonista velikog broja pjesama, kao i samog romana, iz kojeg saznajemo da je nazvana Hana, njen ljubavnik je Goran, koji je u braku sa Sandrom, čija imena takođe saznajemo u romanu. Sa Tri napravljen je iskorak u domen autotekstualnosti – Glamuzina je poeziju iz Mesara iskoristio kao polazište za naraciju romana, a zbirka Je li to sve čini povratak poetskom diskursu koji zatvara priču ova tri lika. U jednom od intervjua Glamuzina je tvrdio: Želio sam provjeriti kako bi ono što sam napisao u Mesarima izgledalo u prozi, odnosno što se događa kad se narativna poezija preoblikuje u klasičnu narativnu formu. Pa sam od pojedinih pjesama, odnosno onoga što je u njima ispričano s nekoliko riječi, radio cijela poglavlja romana. Kao što znaš, pitanje je može li se više reći s jednom pjesmom ili cijelom pričom, jer označeno polje ne poklapa se s količinom riječi, i može li se uopće reći isto. Roman naravno nije bio samo ‘prepjevavanje’ pjesama nego i nekakav dijalog s njima, pomak, komentar, nastavak… A dok sam pisao roman paralelno sam pisao i nove pjesme, koje su išle iza romana i zapravo funkcioniraju i kao njegov epilog. Nakon objave romana, koji direktno proizilazi iz Mesara, gotovo da je nemoguće govoriti o strukturi pojedinačnih djela; štaviše, važno je sagledati ova tri djela kao otvorenu, komplementarnu strukturu u neprestanom dijalogu. Mesari su napisani kao fragmenti, isječci iz života, a glavne likove potonjeg romana samo naslućujemo. Intertekstualnost i dominantni motivi su postojani već u Mesarima i mahom komuniciraju sa likom Hane, u zbirci još neimenovane, i time je osvjetljavaju kao ženu koju kasnije upoznajemo u prozi. Tri izvodi pjesničke slike u čitave scene, daje im vremensku dimenziju i narativnu trajnost. Ono zapisano u pojedinačnim pjesmama, u romanu dobija prologe i epiloge, junacima su dodijeljena imena, poslovi, roditelji i prijatelji, radnje bivaju omeđene hronotopima, te se čitalac uvodi u narativnu realnost. Kroz poetski diskurs autor je ostao narativno nedorečen, ali je dostigao emotivnu definisanost – ono zaokruženo, (pre)naglašeno ne polaže na fabuli, nego na domenu duhovne doživljajnosti. Poezija, kao takva, oslanja se na emotivnost i intuitivnost čitaoca i unekoliko se podrazumijeva pjesnička stilizacija (metafore, alegorije, hiperbole i druga stilska sredstva). Proza čitana nakon zbirke pjesama, čini se sveobuhvatnija, zbog proširivanja događaja koji se iščitavaju iz poezije. Na taj način roman doprinosi oslikavanju trigona Hana-Goran-Sandra. Ipak, ta sveobuhvatnost samo je faktološka – ono na šta polaže poezija ostaje jednakog intenziteta, čulnost i osjećajnost ostaju dominante teksta. Autor je neke stihove doslovno prenosio u roman kao dijelove proznog tkiva i na taj način zadržava se direktnost, neposrednost, emotivna otvorenost poezije. Roman čini iskorak ka osvjetljavanju realiteta unutar kog se razvija ono zabilježeno u poeziji.

Mesari otvara priču o strasti, Tri je proširuje i izvodi prema kraju, a zbirka Je li to sve? je zatvara – to je na planu kompozcije višestruko motivisano, a ostvareno je kroz poigravanje sa odnosom fikcije i realnosti u djelima. Dvanaesto poglavlje romana, koje slovi Ne može ona biti Katarina, napisano je u formi dijaloga između Hane i Gorana, a riječ je o njegovom pisanju romana koji mahom počiva na dinamici njihovih odnosa. Naglašava se da je Hana sama građa romana, mnogo više nego što bi Goran ikada mogao samostalno da postane ili čak osmisli, te da je ona iskorišćena kao muza, katalizator, motivacija i tema. Pominje se i kraj romana, a Hana kaže Goranu da ga se plaši zato što je taj roman s nama od početka, pišeš ga već godinama i postao je dio naše priče. Nekako ne želim da završi., čime se aludira da će kraj romana biti i kraj njih. U posljednjem poglavlju romana Epilog ili kako je propuštena zadnja prilika da se stvari zadrže pod kontrolom  Goran, kroz razgovor sa Berislavom, svojim prijateljem i Haninim bivšim ljubavnikom, prolazi kroz početak svog i Haninog odnosa, a gotovo ekspicitno iskazuje da je romansa završena. Na Goranovo pomišljanje o Hani, koje završava riječima: Ne znam. Još uvijek pokušavam shvatiti kako je funkcionisala. Berislav mu dva puta odgovara: Pusti je da stvarno ode. Završi taj roman i zaboravi je. Ovo podsjeća na ideju biografije, koja nužno završava sa životom osobe o kojoj se piše. S tim na umu, ova triologija mogla bi se shvatiti kao biografija jedne ljubavi, koja se piše dok Hana i Goran funkcionišu kao par. Zbirka Je li to sve? nadovezuje se na pretpostavljeni kraj romana i ljubavi, te poetski zatvara priču o strasti. To je istaknuto u stihovima koji otvaraju zbirku: tko bi, kad je sve to počinjalo,/ mogao zamisliti takvu večer?/ sjedimo, nas troje/ i čekamo/ promociju knjige u kojoj se/ proganjamo, mlatimo i volimo./…

Međuodnos tri djela može se okarakterisati kao komplementaran, no kako funkcionišu likovi u djelima? Na nivou Hana-Goran-Sandra teško je govoriti o komplementarnosti, ali može se govoriti o kategoriji suvišnog. Odnosi ova tri lika, Hane, Gorana i Sandre, dinamični i često napregnuti do pucanja, motivacija su naslova romana. Tri – neko od njih je uvijek suvišan, sporedan, nepotreban, ali nikako i zanemarljiv. Odnosi Goran-Hana i Goran-Sandra nužno se odvijaju u skladu sa i u odnosu na onog trećeg, koji istovremeno urušava odnos dvojca, u koji prodire samim tim što jeste. Time se održava atmosfera nesklada, koja može da se suspenduje u rijetkim, idiličnim trenucima, ali koncept idile počiva na podrazumijevanom kraju, te likovi nužno bivaju vraćeni u stanje nesklada, neuređenosti, haotičnosti. Riječ je o sveprožimajućem odnosu Gorana i Hane, koji je osnovna tema romana, dok sve ostalo biva periferno – stvarnost u kojoj likovi žive javlja se tek kao prepreka koja ih razdvaja i udaljava, svakodnevica probija tek kroz obaveze, a čak i rutinska radnja poput odlaska muškarca na šišanje biva oneobičena Hanom, koja joj daje novu atmosferu (scena odlaska frizeru obrađena je u Mesarima pod imenom Mršti se Brač i drugom poglavlju Tko je ta žena). Sandrin lik dobrim dijelom figurira kao sredstvo kojim se uvodi domen stvarnosti (sin je bolestan ili je krenuo u školu, porodični praznici znače razdvojenost Gorana i Hane, odlazak na godišnji odmor takođe, i sl.), te snižava registar egzaltirane strasti ljubavnika. Prodor realnosti je važna razlika između proznog teksta, koji to dozvoljava, i poetskog teksta, koji sve vrijeme ostaje pod visokim nabojem. U desetom poglavlju Badnjak u shopping-centru, kao autorski glas, Goran piše: S godinama se nije smanjivao intenzitet naših opsesija, ali, da bismo preživjeli, morali smo funkcionisati u svakodnevnom  životu, odlaziti na posao, zarađivati, komunicirati s drugim ljudima, čak i kad nas to nije zanimalo. Vrlo brzo se taj život koji smo ignorirali i potiskivali, koliko smo god mogli, počeo vraćati i uguravati između nas. Strast koja ih potpuno i nemilosrdno obuzima gotovo da oslikava onog Sapfinog Erota iz fragmenta 130.[2] Razum biva susprendovan, sve je prelomljeno kroz emotivnu prizmu, a oni se čak voljno predaju strasti (Hanine riječi sa početka njihove romanse, a sa kraja romana: Bila sam zaljubljena i nestrpljivo sam čekala da ta žudnja počne mrviti sve u meni.), jer su svjesni da se tom velikom mehanizmu erotskog naboja ne mogu oduprijeti. Samodovoljnost njihovog odnosa nije bila samoodrživa, te se okrenula protiv njih – tu dolazi do iskoraka u destrukciju širokog dometa. Razaralački karakter njihove strasti ne slabi, nego dobija na snazi i stihijski se obrušava na sve aspekte njihovih života.

Imajući u vidu stalnu spregu principa komplementarnosti i suvišnosti, koji saodnose na planu strukture uopšte, ali i na planu međusobnog dejstva pojedinačnih elemenata književnog tkiva, jasno se ističe pažljivo promišljena kompozicija. Upravo takvo ustrojstvo djela omogućava održavanje napetog odnosa forme i građe, koje se preliva na sve obrađene aspekte međuljudskih odnosa i sveukupnu atmosferu tri djela uzeta u obzir. Autorski glas, ipak, nije zanesen i zaslijepljen poput protagonista. On ostaje hladan, miran, dalek, kao da piše sa određene vremenske distance, koja mu omogućava objektivnost, ali ne dopušta konačno razrješenje i odstupanje od proživljene strasti. U njemu je ostvarena sprega komplementarnosti i suvišnosti, kroz odnos prema prošlosti, sa kojom je pomiren i stoga objektivan, te kroz življenje u sadašnjosti, u kojoj su sjećanja ipak suvišna i opterećuju ga. Autorski glas zadržan je u trenutku sa kraja pjesme Ispruženi iz zbirke Mesari: sobe, hodnici i trenuci kojih će se tijelo/ sjetiti u nekom drugom trenutku/ punom žudnje za ovim vremenom. Ono zapisano nije moglo biti drugačije strukturno uobličeno, osim u skladu sa onim kroz čiju perspektivu sve biva prelomljeno. Čitalac je suočen sa kontradiktornom, paradoksalnom situacijom bića koje izražava odnos koji ga je i samog oblikovao kao takvog. Autorski glas, likovi, ali i čitalac sustiču se u trenutku istovremene pomirenosti i stalnog naboja, u osjećanju stalne komplementarnosti i suvišnosti u odnosu na drugog. Ili trećeg.

Izvornik: Časopis za kulturu, umetnost i društvena pitanja Ulaznica [Zrenjanin], god. LII, br. 247–251 (decembar 2018): str. 95–99.

NAPOMENE

[1] Hana figurira gotovo kao jedna od Ovidijevih Heroida; ne izdvajam nijednu od njih kao Hanu, niti kao njen prauzor, nego mislim na ideju legendarnih ljubavnica antičke književnosti uopšte, u simboličkom smislu, koje postaju prototipi i na čijem osnovu se grade pojedinačni ženski likovi, a gotovo svaku od njih bismo mogli pronaći u potonjoj književnosti pod drugim imenima, pa bi se moglo reći da jedan Ovidijev prototip ima nekoliko literarnih sestara. U Mesarima, pored Hane, pominju se Kleopatra (Da je Kleopatrin nos bio samo malo kraći), Anais Nin (Kao da ih nikad nije voljela), Venera (Pjenasta žena), Anđelija Strahinjića Bana (O čemu govorimo kad govorimo o ljubavi), izvjesna Alma (Drhtavi jeleni) i druge. Važno je pomenuti Justinu iz Aleksandrijskog kvarteta Lorensa Darela, na koju se aludira u poeziji i koja se direktno poredi sa Hanom u posljednjem poglavlju romana Tri. Goran, Hanin ljubavnik, navodi citat: Ona jednostavno i veličanstveno postoji, a mi je moramo trpjeti, kao istočni grijeh. Ali, ako je nazovemo nimfomankom ili je pokušavamo podvrgnuti psihoanalizi, onda joj oduzimamo svu njemu mitsku supstanciju – ono jedino što ona jest. Kao i svi amoralni ljudi, ona graniči sa božanstvom. te dodaje: Činilo mi se da je tu rečenicu, koju sam podcrtao s nekom nejasnom ljutnjom, tko zna tko je tad bio u pitanju, i očekujući da mi ona na to odgovori, Durrell napisao i o njoj, a ne samo o Justine. Sve navedene ženske likove mogli bismo shvatiti kao literarne sestre. Iz navedenih pojedinačnih pjesama i citata iz romana, jasno se ističe da tip žene, koji je otjelotvoren u Hani, dio je literarnog naslijeđa sa mitološkim korijenima. Taj tip žene, čak agresivno eksploatisan u književnosti, sve su one fatalne, nestabilne, hirovite, strastvene, prekomjerne, mahnite, neodoljive, nezaboravne, legendarne ljubavnice.

[2] Erot, koji razdvaja udove, iznova me grabi, / Slatko-gorak stvor, nesavladiv.
Ovako opisan Erot predstavlja izuzetno dinamičnu i snažnu silu, prevashodno intenzivnu i aktivnu, jer on je onaj koji razdvaja udove. Pritom, on je nesavladiv; njemu je nemoguće oduprijeti se, nemoguće je boriti se protiv njega, on je sveprožimajući, a dejstvo mu je apsolultno na čulnom nivou.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *